{"id":10048,"date":"2022-11-16T12:13:38","date_gmt":"2022-11-16T11:13:38","guid":{"rendered":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/su-sardu-lingua-de-europa\/sa-literadura-scrita-in-sardu\/introduzione\/"},"modified":"2022-11-16T12:43:40","modified_gmt":"2022-11-16T11:43:40","slug":"introduzione","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/su-sardu-lingua-de-europa\/sa-literadura-scrita-in-sardu\/introduzione\/","title":{"rendered":"Introdusidura"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-page\" data-elementor-id=\"10048\" class=\"elementor elementor-10048 elementor-10036\" data-elementor-settings=\"[]\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-inner\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-section-wrap\">\n\t\t\t\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-1420adc3 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"1420adc3\" data-element_type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-row\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-4ab3eb31\" data-id=\"4ab3eb31\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-column-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-416f5736 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"416f5736\" data-element_type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-text-editor elementor-clearfix\">\n\t\t\t\t\t<p class=\"has-drop-cap\">I<\/p>\n<p class=\"p1\">n custus \u00f9rtimus annus, de literadura sarda scrita in Sardu nd\u2019ant fueddau e scritu in medas. E, po nai sa beridadi, nc\u2019est de nai ca cun su fatu chi totus eus cumentzau a tenni una connosc\u00e8ntzia prus funguda de is arr\u00e8xinis cosa nosta; cun is cuncursus e pr\u00e8mius liter\u00e0rius chi ndi funt cumentzaus a bessiri a pillu in Sard\u00ecnnia in su Noixentus, e cun su fatu, in prus, chi totus eus cumentzau a tenni unu cunsideru prus mannu po sa l\u00ecngua nosta, sa produsidura liter\u00e0ria de is \u00f9rtimus 150 annus s\u2019est annoada e est cr\u00e8sc\u00efa meda. In custa setzioni, chi craramenti no bolit e no podit essi cumpria de totu sa produsidura liter\u00e0ria in chistioni, boleus donai sc\u00e9ti calincunu esempru chi agiudit a acrarai mellus sa situatzioni intra sa fini de s\u2019800 e su \u2018900.<\/p>\n<p class=\"p1\">A d\u00f2nnia manera est de importu mannu a assetiai in s\u2019arraja de su tempus unus cantu autoris, poita ca funt de importu mannu po cumprendi mellus sa pintura generali de sa literadura sarda. Inghitzaus de su tataresu Antoni Cano (1400-1478), autori de sa poesia in rima <i>Sa vitta et sa morte et passione de Sanctu Gavino, Prothu et Januariu<\/i>, chi cunsideraus chi siat sa prus \u00f2bera literaria antiga, cun valori sc\u00e9ti liter\u00e0riu, de sa l\u00ecngua sarda. A issu dd\u2019acostaus Fra Antoni Maria de Esterzili (1664-1727), chi podeus cunsiderai su primu dramaturgu de sa st\u00f2ria de sa Sard\u00ecnnia.<\/p>\n<p class=\"p1\">In sa setzioni \u201c<i>Is babbus de sa lingu\u00ecstica sarda<\/i>\u201d (c.) eus giai arremonau a Sigismondo Arquer, Girolamo Araolla, Giovanni Matteo Garipa, Salvador Vidal, Pietro Pisurzi, Matteo Madao e Predi Luca Cubeddu, duncas no ddus torraus a analisai innoi.<\/p>\n<p class=\"p1\">Est de sa metadi de s\u2019800 <i>Sa scomuniga de Predi Antiogu arrettori de Masuddas<\/i>, scrita de un\u2019an\u00f2nimu: seus chistionendi de unu monumentu de sa poesia c\u00f2mica e sat\u00ecrica chi, in prus, inserrat in sei un\u2019arregorta manna de variatzionis fon\u00e8ticas e fonosint\u00e0ticas de sa suta-bariedadi campidanesa tzentrali chi si fuedd\u00e0t insaras.<\/p>\n<p class=\"p1\">Efis Pintor Sirigu (1765-1814) e Diegu Mele (1797-1861) funt chena dudas is prus poetas sat\u00ecricus de importu mai sobraus finas a imoi de nisciunus, su primu scriiat in campidanesu e su segundu in logudoresu. In sa matessi vena podeus ponni finsas su cidresu Luisu Cadoni (1884-1917), famau cun su n\u00f2mini de arti de Bernardu de Linas, chi est apretziau meda puru po is contus cun \u00e0ria es\u00f2pica chi scriiat. Un\u2019\u00e0teru de is prus poetas importantis de sa fini de s\u2019otuxentus est chena dudas su tonaresu Pepinu Mereu (1872-1901), poeta \u201csotziali\u201d, inimigu de is afrentas, chi nosi lassat pagu cumponimentus scritus, ma chi funt bastantis po nosi fai a cumprendi cantu fiat mannu custu poeta.<\/p>\n<p class=\"p1\">Arribbaus a su Noixentus cun cussa chi est capassu chi siat sa prus faina teatrali famada in l\u00ecngua sarda: <i>\u201cTziu Paddori\u201d<\/i>, scrita de su gomajoresu Efis Bissenti Melis (1889-1921), chi est ancora sa prenda forti de meda trumas teatralis. Acanta de issu ddoi est Luisu Matta (1851-1913), de Nuragus, autori de <i>\u201cSa coja de Pitanu\u201d<\/i>,<i> <\/i>imprentada in su 1910 e ancora rapresentada meda oindii. Po parti logudoresa est de importu mannu a arremonai \u00e0terus duus scridoris de cum\u00e8dias: su bonorvesu Giuanni Antiogu Mura (1882-1972) e Basti\u00e0 Pirisi (1885-1979), de Biddanoa Monteleone.<\/p>\n<p class=\"p1\">A comenti eus giai scritu, in su \u2018900 ddoi est unu infroressidura de sa literadura sarda: su p\u00f2pulu, de aspetadori si fait s\u00e8mpiri prus protagonista. Finas a insaras is chi scriiant fiant giai totus autoris chi beniant de logus de cr\u00e8sia. Imoi cumentzaus a biri a su p\u00f2pulu chi si torrat a fai meri de sa literadura in l\u00ecngua sarda, chi cumentzat a pigai una forma giai ecum\u00e8nica.<\/p>\n<p class=\"p1\">Pedru Mura (1901-1966) e su fillu Antoni (1926-1975), funt duus de is prus poetas mannus de su \u2018900. Antoni pruschetotu si distinghit po unas cantu tradusiduras in sardu, beni cuncordadas e de grandu importu, de is poesias de Thomas S. Elliot, de Paul \u00c9luard e de Paul Valery.<\/p>\n<p class=\"p1\">Toninu Ledda (1928-1987) est una figura de importu mannu po s\u2019amparu e s\u2019afortiamentu de sa l\u00ecngua sarda. Poeta apretziau, ddu depeus arregordai, perou, pruschetotu po s\u2019idea chi at tentu de criai in su 1956 su Pr\u00e8miu de literadura \u201cCitt\u00e0 di Ozieri\u201d, su primu cuncursu de cussa genia in Sard\u00ecnnia, in prus fiat e est oindii su prus nomenau e su prus importanti de is pr\u00e8mius liter\u00e0rius in l\u00ecngua sarda, arribbau a sa de 62 editzionis, finsas gr\u00e0tzias a su traballu fitianu de su segret\u00e0riu de oi, Antoni Canalis. E a su Pr\u00e8miu \u201cCitt\u00e0 di Ozieri\u201d pig\u00e0t parti fitianamenti puru su poeta campidanesu Faustinu Onnis (1925-2001), n\u00e0sc\u00efu a Santu \u00c8ngiu e afillau a Ceraxius. Onnis bolit arregordau po s\u2019<i>ars po\u00e8tica<\/i> cosa sua e in prus po su grandu traballu chi at fatu po amparai su connotu e po fai acostai sa genti a sa l\u00ecngua sarda.<\/p>\n<p class=\"p1\">Caminendi in s\u2019arraja de su tempus atopaus a sa poetissa casteddaja Teresa Mundula Crespellani (1894-1980), chi arregordaus po s\u2019importu mannu chi tenit s\u2019\u00f2bera sua po sa defensa de sa bariedadi lingu\u00ecstica casteddaja.<\/p>\n<p class=\"p1\">Lassaus po unu credixeddu sa poesia e furriaus s\u2019ogu faci a sa narrativa: atopaus sa figura de Antoni Cossu (1927-2002), de Santu Lussurzu, autori de <i>Mannigos de memoria<\/i>, romanzu in l\u00ecngua sarda, chi si gherrat sa primatzia de \u201cprimu romanzu in l\u00ecngua sarda\u201d cun <i>S\u2019arvore de sos Tzinesos <\/i>de Larentu Pusceddu (c.). Ma Antoni Cossu si merescit de essi arregordau finsas po ai criau, in su 1975, <i>La grotta della vipera<\/i>, unu giorronali chi at a bessiri in pagu tempus unu fraili culturali cun d-una atentzioni manna po s\u2019avaloramentu e s\u2019amparu de sa l\u00ecngua sarda. Custa chistioni nosi donat baga po ponni in craru ca in custu l\u00ecburu \u2013 po chistionis de assentu e de logu \u2013 no eus a fueddai de s\u2019imprenta peri\u00f2dica, de revistas digitalis e de blogs in l\u00ecngua sarda o bilingus: seus pensendi de fai unu l\u00ecburu ap\u00f2situ. Po bosi amostai s\u2019imp\u00e8llida de cussus tempus arremonaus calincuna revista chi, imparis cun <i>La grotta della vipera<\/i> ant fueddau de l\u00ecngua sarda:<i> Sa Republica sarda<\/i>,<i> S\u2019ischiglia<\/i>, <i>NUR<\/i>, <i>Paraulas<\/i>, <i>Su Bandu<\/i>, <i>L\u00e0canas<\/i>, <i>Su populu sardu<\/i>, <i>Nae<\/i>, <i>Sardu s\u00f2 <\/i>e <i>Tempus de Sardinnia<\/i>.<\/p>\n<p class=\"p1\">Nosi tocat a arremonai puru sa faina manna fata de su durgalesu Predi P\u00e0ulu Monni (1922-2009) chi at trad\u00f9siu in logudoresu is tres c\u00e0nticas de sa Divina Commedia de Dante Alighieri: una faina de grandu v\u00e0llia chi nos amostat \u2013 chi nci-ndi fessit ancora abis\u00f2ngiu \u2013 chi su sardu est una l\u00ecngua chi s\u2019agarbat, chi est bona po d\u00f2nnia genia de imperu.<\/p>\n<p class=\"p1\">Acabbaus custa introdusidura cun cancu autori ancora in vida, chi si merescit de essi arregordau: Francu Carlini (1936), de Biddaramosa, poeta e scridori spertu; sa poeta olloaesa Maddalena Frau (1945) arreprantada a Seddori, chi scriendi sp\u00f2ddiat siat su logudoresu e siat su campidanesu; sa casteddaja Paola Alcioni (1955), poeta e scridora sperta, editor e tradusidora; Anna Cristina Serra (1960), de Santu \u2018asili \u2018e monti, poeta de grandu calidadi, bincidora de unus cantu pr\u00e8mius liter\u00e0rius e grandu traballadora e fainera in su mundu de sa cultura in Sard\u00ecnnia.<span style=\"font-size: 1rem;\">Sa segundu metadi de su \u2018900 at connotu una stasoni diciosa finsas po sa cum\u00e8dia in l\u00ecngua sarda: Sarbadori Vargiu (Cuart\u00f9ciu, 1933), Adriana Puddu Anedda (Casteddu, 1944), Antoni Contu (Scalepranu, 1945), Giovanni Paolo Salaris (Terraba, 1950), Piero Marcialis (Casteddu, 1948), Giulio Cesare Mameli (Irbono, 1950) e Luigi Tatti (Arbus, 1950) funt sc\u00e9ti calincunu de is autoris de arremonai e chi \u2013 chi Deus bolit \u2013 eus a scuadrinniai mellus in s\u2019editzioni chi at a benni.<\/span><\/p>\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>In custus \u00f9rtimus annus, de literadura sarda scrita in Sardu nd\u2019ant fueddau e scritu in medas. E, po nai sa beridadi, nc\u2019est de nai ca cun su fatu chi totus eus cumentzau a tenni&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":38,"featured_media":0,"parent":4683,"menu_order":54,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/10048"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/wp-json\/wp\/v2\/users\/38"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10048"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/10048\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10056,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/10048\/revisions\/10056"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/4683"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/srd\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10048"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}