{"id":10057,"date":"2022-11-16T12:13:38","date_gmt":"2022-11-16T11:13:38","guid":{"rendered":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/su-sardu-lingua-de-europa\/sa-literadura-scrita-in-sardu\/introduzione\/"},"modified":"2022-11-16T12:52:59","modified_gmt":"2022-11-16T11:52:59","slug":"introduzione","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/su-sardu-lingua-de-europa\/sa-literadura-scrita-in-sardu\/introduzione\/","title":{"rendered":"Introdussione"},"content":{"rendered":"\t\t<div data-elementor-type=\"wp-page\" data-elementor-id=\"10057\" class=\"elementor elementor-10057 elementor-10036\" data-elementor-settings=\"[]\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-inner\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-section-wrap\">\n\t\t\t\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-1420adc3 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"1420adc3\" data-element_type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-row\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-4ab3eb31\" data-id=\"4ab3eb31\" data-element_type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-column-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-416f5736 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"416f5736\" data-element_type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-text-editor elementor-clearfix\">\n\t\t\t\t\t<p class=\"has-drop-cap\">I<\/p>\n<p class=\"p1\">n<span class=\"s2\"> custos \u00f9rtimos annos, de literadura sarda iscrita in Sardu, nd\u2019an faeddadu e iscritu in medas. E, pro n\u00e0rrere sa beridade, bat de n\u00e0rrere chi, cun su fatu chi totus amus incomintzadu a \u00e0ere una connosch\u00e8ntzia prus tucuda de sas raighinas nostras; cun sos concursos e pr\u00e8mios liter\u00e0rios chi nde sun incomintzados a bessire a pizu in Sard\u00ecnnia in su Noighentos, e cun su fatu, in prus, chi totus amus incomintzadu a \u00e0ere unu cunsideru prus mannu pro sa limba nostra, sa produsidura liter\u00e0ria de sos \u00f9rtimos 150 annos s\u2019est impitzinnida, creschende gai meda. In custa setzione, chi no cheret e no podet \u00e8ssere cumprida de totu sa produsidura liter\u00e0ria in chistione, cherimus donare calincunu esempru ebia chi azudet a f\u00e0ghere cumpr\u00e8ndere menzus sa situatzione intro sa fine de s\u2019800 e su \u2018900.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">A donzi modu est de importu mannu a p\u00f2nnere in sa raja de su tempus unos cantos autores, proite sun de importu mannu pro cumpr\u00e8ndere menzus su cuadru generale de sa literadura sarda. Incomintzamus dae su tataresu Antoni Cano (1400-1478), autore de sa poesia in rima <i>Sa vitta et sa morte et passione de Sanctu Gavino, Prothu et Januariu<\/i>, chi cunsideramus chi siat sa prus \u00f2bera liter\u00e0ria antiga, cun valore liter\u00e0riu ebia, de sa limba sarda. A isse l\u2019acostamus Fra Antoni Maria de Esterzili (1664-1727), chi podimus cunsiderare su primu dramaturgu de s\u2019ist\u00f2ria de sa Sard\u00ecnnia.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">In sa setzione \u201c<i>Sos babbos de sa limb\u00ecstica sarda<\/i>\u201d (a.) l\u2019amus zai aprobiadu a Sigismondo Arquer, Girolamo Araolla, Giovanni Matteo Garipa, Salvador Vidal, Pietro Pisurzi, Matteo Madao e Predi Luca Cubeddu, duncas non los<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>torramus a analizare inoghe.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">Est de sa metade de s\u2019800 <i>Sa Iscomuniga de Predi Antiogu retore de Masuddas<\/i>, iscrita dae un\u2019an\u00f2nimu: semus faeddende de unu monumentu de sa poesia c\u00f2mica e sat\u00ecrica chi, in prus, tancat dae se una regorta manna de variatziones fon\u00e8ticas e fonosint\u00e0ticas de sa suta-bariedade campidanesa tzentrale chi si faeddaiat tando.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">Efisiu Pintor Sirigu (1765-1814) e Diegu Mele (1797-1861) sun chentza farta sos prus poetas sat\u00ecricos de importu mai b\u00ecnchidos fintzas a como dae nisciunu: su primu iscriiat in campidanesu e su segundu in logudoresu. In sa matessi vena podimus p\u00f2nnere fintzas su Biddacidresu Luisi Cadoni (1884-1917), famadu cun su n\u00f2mene de arte de Bernardu de Linas, chi est apretziadu meda puru pro sos contos cun \u00e0ria es\u00f2pica chi iscriiat. Un\u2019\u00e0teru de sos prus poetas importantes de sa fine de s\u2019otighentos est chentza farta su tonaresu Pepinu Mereu (1872-1901), poeta \u201csotziale\u201d, inimigu de su male fatu, chi nos at lassadu pagos cumponimentos iscritos, ma chi sun bastantes pro nos f\u00e0gher cumpr\u00e8ndere cantu fit mannu custu poeta.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">Arrivimus a su Noighentos cun cussa chi est capatze chi siat sa prus faina teatrale famada in limba sarda: <i>\u201cTziu Paddori\u201d<\/i>, iscrita dae su gomajoresu Ef\u00ecsiu Bissente Melis (1889-1921), chi est ancora sa prenda forte de meda trumas teatrales. Afaca a issu amus Luisi Matta (1851-1913), de Nuragus, autore de <i>\u201cSa coja de Pitanu\u201d<\/i>,<i> <\/i>imprentada in su 1910 e rapresentada meda fintzas a die de oe. Pro parte logudoresa est de importu mannu a amentare \u00e0teros duos iscridores de com\u00e8dias: su bonorvesu Giuanne Antiogu Mura (1882-1972) e Basti\u00e0 Pirisi (1885-1979), de Biddanoa Monteleone.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">Comente amus zai iscritu, in su \u2018900 amus \u00e0pidu una froressidura de sa literadura sarda: su p\u00f2pulu, dae ispetadore si faghet s\u00e8mpere prus protagonista. Fintzas a tando, sos chi iscriiant, fin zai totu autores chi benian dae logos de cr\u00e8sia. Como incomintzamus a b\u00ecdere chi su p\u00f2pulu torrat a si f\u00e0ghere padronu de sa literadura in limba sarda, chi incomintzat a leare una forma gai ecum\u00e8nica.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">Pedru Mura (1901-1966) e su fizu Antoni (1926-1975), sun duos de sos prus poetas mannos de su \u2018900. Antoni pruschetotu si distinghet pro unas cantas tradusiduras in sardu, bene cuncordadas e de importu mannu, de sas poesias de Thomas S. Elliot, de Paul \u00c9luard e de Paul Valery.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">Toninu Ledda (1928-1987) est una figura de importu mannu po s\u2019amparu e s\u2019afortiamentu de sa limba sarda. Poeta apretziadu, lu devimus amentare, perou, pruschetotu pro s<\/span>\u2019<span class=\"s2\">idea chi at \u00e0pidu de creare in su 1956 su Pr\u00e8miu de literadura \u201cCitt\u00e0 di Ozieri\u201d, su primu cuncursu de cussa genia in Sard\u00ecnnia, in prus fit e est a die de oe su prus nomenadu e su prus importante de sos pr\u00e8mios liter\u00e0rios in limba sarda, arrividu a sa de 62 edissiones, fintzas gr\u00e0ssias a su trib\u00e0lliu fitianu de su segret\u00e0riu de oe, Antoni Canalis. E a su Pr\u00e8miu \u201cCitt\u00e0 di Ozieri\u201d nde aiat leadu parte a fitianu fintzas su poeta campidanesu Faustinu Onnis (1925-2001), n\u00e0schidu a Santu Aine e afizadu a Ceraxus. Onnis cheret amentadu pro s\u2019<i>ars po\u00e8tica<\/i> sua matessi e in prus pro su trib\u00e0lliu mannu chi at fatu po amparare su connotu e pro f\u00e0ghere acostare sa zente a sa limba sarda.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">Caminende in sa raja de su tempus atopamus a sa poetessa casteddaja Teresa Mundula Crespellani (1894-1980), chi amentamus pro s\u2019importu mannu chi at s\u2019\u00f2bera sua pro sa defensa de sa bariedade limbistica casteddaja. Lassamus pro un\u2019iscuta sa poesia e furriamus s\u2019ogru facia a sa narrativa: abojamus sa figura de Antoni Cossu (1927-2002), de Santu Lussurzu, autore de <i>Mannigos de memoria<\/i>, romanzu in limba sarda, chi si gherrat sa primatzia de \u201cprimu romanzu in limba sarda\u201d cun <i>S\u2019arvore de sos Tzinesos <\/i>de Larentu Pusceddu (a.). Ma Antoni Cossu si meressit de \u00e8ssere amentadu fintzas pro \u00e0ere criadu, in su 1975, <i>La grotta della vipera<\/i>, unu zornale chi at a bessire in pagu tempus comente unu fr\u00e0igu culturale cun d-una atentzione manna pro s\u2019avaloramentu e s\u2019amparu de sa limba sarda. Custa chistione est pro nois cumpiaghente e crara pro p\u00f2nnere in craru chi in custu l\u00ecberu \u2013 pro chistiones de assentu e de logu \u2013 no amus a faeddare de s\u2019imprenta peri\u00f2dica, de revistas digitales e de blogs in limba sarda o bilimbes: semus pensende de f\u00e0ghere unu l\u00ecberu ap\u00f2situ. Pro bos mustrare s\u2019imp\u00e8llida de cussos tempos fentomamus calincuna revista chi, umpare cun <i>La grotta della vipera,<\/i> an faeddadu de limba sarda:<i> Sa Republica sarda<\/i>,<i> S\u2019ischiglia<\/i>, <i>NUR<\/i>, <i>Paraulas<\/i>, <i>Su Bandu<\/i>, <i>L\u00e0canas<\/i>, <i>Su populu sardu<\/i>, <i>Nae<\/i>, <i>Sardu s\u00f2 <\/i>e <i>Tempus de Sardinnia<\/i>.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">Devimus amentare puru sa faina manna fata dae su durgalesu pre\u00ecderu P\u00e0ulu Monni (1922-2009) chi at traduidu in logudoresu sas tres c\u00e0ntigas de sa Divina Commedia de Dante Alighieri: una faina de grande balore chi nos mustrat \u2013 si bi nd\u2019esseret istadu ancora bisonzu \u2013 chi su sardu est una limba chi est durche, chi est bona pro donzi genia de impreu. Finimus custa introdusidura cun carchi autore ancora in vida, chi si meritat de \u00e8ssere amentadu: Francu Carlini (1936), de Biddaramosa, poeta e iscridore ispertu; sa poeta olloaesa Maddalena Frau (1945) arreprantada a Seddori, chi iscriende cuntzertat cun soberania siat su logudoresu e siat su campidanesu; sa casteddaja Paola Alcioni (1955), poeta e iscridora isperta, editora e tradusidora; Anna Cristina Serra (1960), de Santu Basile de monte, poeta de grandu calidade, binchidora de unos cantu pr\u00e8mios liter\u00e0rios e grandu triballiadora e fainera in su mundu de sa cultura in Sard\u00ecnnia.<\/span><\/p>\n<p class=\"p1\"><span class=\"s2\">Sa segunda metade de su \u2018900 at conn\u00f2schidu una istajone ditzosa fintzas pro sa cum\u00e8dia in limba sarda: Serbadore Vargiu (Cuart\u00f9ciu, 1933), Adriana Puddu Anedda (Casteddu, 1944), Antoni Contu (Scalepranu, 1945), Giovanni Paolo Salaris (Terraba, 1950), Piero Marcialis (Casteddu, 1948), Giulio Cesare Mameli (Irbono, 1950) e Luigi Tatti (Arbus, 1950) sun solu unos cantos de sos autores de amentare e chi \u2013 si Deus cheret \u2013 in d-una edissione prus acurtza, amus a t\u00e8nnere su mamentu de fungare.<\/span><\/p>\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>In custos \u00f9rtimos annos, de literadura sarda iscrita in Sardu, nd\u2019an faeddadu e iscritu in medas. E, pro n\u00e0rrere sa beridade, bat de n\u00e0rrere chi, cun su fatu chi totus amus incomintzadu&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":38,"featured_media":0,"parent":4685,"menu_order":55,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/10057"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/wp-json\/wp\/v2\/users\/38"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10057"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/10057\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10062,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/10057\/revisions\/10062"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/4685"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.academiadesusardu.org\/src\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10057"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}